Kiedy zleceniobiorca musi przejść badania lekarskie?

Nie każda umowa zlecenia wymaga badań, ale są sytuacje, w których są one konieczne z punktu widzenia bezpieczeństwa lub wręcz wynikają z przepisów szczególnych. Badania należy wykonać m.in. gdy:

• praca wiąże się z obciążeniem fizycznym (np. prace magazynowe, transportowe, budowlane),
• istnieje ryzyko kontaktu z czynnikami szkodliwymi lub na stanowisku pracy występują czynniki szkodliwe (np. hałas, pyły, substancje chemiczne, wysokie temperatury),
• obowiązki wymagają dobrej koordynacji i koncentracji (np. kierowcy, operatorzy wózków widłowych, monterzy),
• zleceniobiorca wykonuje czynności zawodowe, w których istnieje ryzyko przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby,
• zleceniobiorca wykonuje czynności, w których ustawa lub przepisy branżowe wymagają badań – np. praca przy żywności, dzieciach czy pacjentach.

W przypadku przyjmowania nowych osób do wykonywania określonych czynności zawodowych, konieczne są badania wstępne. Badaniom wstępnym podlegają także pracownicy młodociani oraz inne osoby przyjmowane do pracy wymagającej szczególnej sprawności lub narażenia na czynniki szkodliwe. Obowiązek badań dotyczy również osób przyjmowanych do pracy na stanowiskach wymagających szczególnych uprawnień lub odpowiedzialności.

W takich przypadkach skierowanie na badania jest nie tylko przejawem dbałości o zdrowie i bezpieczeństwo, ale także elementem odpowiedzialnego zarządzania ryzykiem przez zlecającego.

Przykład:

Osoba zatrudniona na umowę zlecenie jako kierowca nie może wykonywać pracy bez aktualnego orzeczenia o braku przeciwwskazań zdrowotnych do prowadzenia pojazdu. Brak takiego dokumentu może być podstawą do uznania, że zlecający dopuścił osobę do pracy niezgodnie z przepisami bezpieczeństwa.

Kto powinien pokryć koszt badań lekarskich na umowie-zlecenie?

Nie ma jednego przepisu, który wprost wskazywałby, kto finansuje badania przy umowie zlecenia.
Przyjmuje się jednak zasadę, że koszt powinien ponieść ten, kto wymaga wykonania badań.
Jeżeli zlecający nie dopuści do pracy bez orzeczenia, to on powinien zapewnić skierowanie i pokryć koszt badania.

W przypadku, gdy badania lekarskie muszą odbyć się w innej miejscowości, zlecający powinien zapewnić pokrycie kosztów przejazdu zleceniobiorcy. Zwrot kosztów dojazdu na badania może być rozliczany na zasadach podobnych jak w przypadku podróży służbowych.

Badania lekarskie powinny być organizowane w godzinach pracy, jeśli to możliwe, aby nie powodować utrudnień dla zleceniobiorcy.

Zdarza się też, że strony ustalają inaczej – np. zleceniobiorca sam wykonuje badania, jeśli chce mieć dokument ważny przy wielu zleceniach (np. kierowcy czy osoby pracujące w gastronomii).
Taki model bywa korzystny, bo pozwala wykorzystać jedno orzeczenie u kilku zleceniodawców, o ile zakres obowiązków jest ten sam.

Jak długo ważne są badania lekarskie?

Nie ma uniwersalnego terminu ważności badań lekarskich.
Czas ich obowiązywania określa lekarz medycyny pracy w orzeczeniu lekarskim, biorąc pod uwagę rodzaj pracy, stan zdrowia i potencjalne ryzyko zawodowe. W praktyce badania ogólne są najczęściej ważne od 1 roku do 3 lat, natomiast w przypadku pracy w trudnych warunkach – krócej.

Zleceniobiorca powinien posiadać aktualne orzeczenie lekarskie i okazywać je przy podpisywaniu kolejnych zleceń – zwłaszcza gdy dotyczą podobnych zadań. Orzeczenia lekarskie oraz orzeczenie wydane po badaniu powinny być przechowywane w dokumentacji zlecenia lub w aktach osobowych pracownika, jeśli dotyczy to umowy o pracę. Orzeczenie lekarskie, a także orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy, są podstawą dopuszczenia do wykonywania obowiązków. Zdolność do pracy potwierdza się orzeczeniem lekarskim, a orzeczenia lekarskiego nie należy mylić z innymi dokumentami medycznymi.

Gdzie można zrobić badania lekarskie przy umowie zlecenia?

Badania zleceniobiorca może wykonać w:

• przychodni medycyny pracy,
• niepublicznym zakładzie opieki zdrowotnej (NZOZ) z uprawnieniami do badań profilaktycznych,
• lub gabinecie lekarza medycyny pracy działającego samodzielnie.

Badania wykonuje się na podstawie skierowania wydanego przez zlecającego, które określa rodzaj pracy i ewentualne czynniki szkodliwe. Badania będące podstawą wydania orzeczenia muszą być zgodne z zakresem określonym w skierowaniu. Na podstawie skierowania wydanego przez zlecającego lekarz zleca odpowiedni zestaw badań – np. badanie ogólne, morfologię, EKG, badanie wzroku lub słuchu. Zleceniobiorca ma obowiązek poddać się badaniom lekarskim zgodnie z zakresem określonym w skierowaniu.

W przypadku wątpliwości co do wyniku badania lekarskiego, można odwołać się do wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy za pośrednictwem lekarza, który wydał orzeczenie.

Jeśli badania nie są wymagane przepisami, ale zleceniobiorca chce potwierdzić swoją zdolność do pracy (np. aby mieć dokument ważny dla kilku zleceń), może wykonać je również na własny wniosek. To rozwiązanie szczególnie popularne wśród osób współpracujących z wieloma firmami lub w branżach sezonowych.

Badania sanitarno-epidemiologiczne – kiedy są obowiązkowe?

Szczególnym przypadkiem są badania do celów sanitarno-epidemiologicznych (dawniej nazywane „książeczką sanepidowską”). Badania sanitarno-epidemiologiczne są wymagane, gdy istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej podczas wykonywania określonych czynności zawodowych, a także w przypadku pracy na określonym stanowisku, gdzie samych warunkach pracy opisanych w skierowaniu występuje ryzyko kontaktu z czynnikami rakotwórczymi lub działaniem substancji szkodliwych.

Dotyczą one wszystkich osób, które wykonują prace mogące prowadzić do przeniesienia zakażenia na inne osoby lub żywność. Badania te mają na celu wykluczenie trwałych przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku, szczególnie w warunkach pracy opisanych w skierowaniu. Czas niewykonywania pracy związany z badaniami sanitarno-epidemiologicznymi jest uznawany za usprawiedliwioną nieobecność.

I – co ważne – obowiązek ich posiadania dotyczy także osób pracujących na podstawie umowy zlecenia lub o dzieło.

Kogo dotyczą badania sanitarno-epidemiologiczne?

Badania są obowiązkowe m.in. dla osób:

• pracujących w gastronomii, cateringu, piekarniach, cukierniach,
• mających kontakt z żywnością podczas produkcji, pakowania lub sprzedaży,
• zatrudnionych w żłobkach, przedszkolach i szkołach,
• wykonujących usługi kosmetyczne, fryzjerskie i medyczne,
• mających kontakt z pacjentami lub materiałem biologicznym.

Podstawa prawna: art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. 2023 poz. 1284 z późn. zm.).

Jak wyglądają badania sanitarno-epidemiologiczne krok po kroku?

1. Pobranie próbek kału – zwykle oddaje się trzy próbki w odstępach 24–48 godzin, które są badane w laboratorium pod kątem obecności bakterii Salmonella i Shigella.
2. Odebranie wyników – po kilku dniach (zazwyczaj 3–7) osoba otrzymuje wyniki badań laboratoryjnych.
3. Wizyta u lekarza medycyny pracy – lekarz analizuje wyniki i wystawia orzeczenie do celów sanitarno-epidemiologicznych, które potwierdza brak przeciwwskazań do wykonywania prac w kontakcie z żywnością lub ludźmi.

Cała procedura jest prosta, a samo orzeczenie w większości przypadków nie ma terminu ważności – jest bezterminowe, dopóki lekarz nie uzna inaczej.

Gdzie wykonać badania sanitarno-epidemiologiczne?

Badania można zrobić w:

• stacji sanitarno-epidemiologicznej (SANEPID) właściwej dla miejsca zamieszkania,
• laboratorium medycznym mającym uprawnienia do badań w kierunku nosicielstwa,
• przychodni medycyny pracy, która współpracuje z sanepidem i przeprowadza cały proces w jednym miejscu.

Koszt badania to zazwyczaj od 100 do 200 zł, a czas oczekiwania na orzeczenie wynosi około tygodnia.

Warto przechowywać oryginał orzeczenia – może być wykorzystane przy różnych zleceniach, jeśli dotyczą tego samego rodzaju pracy.

Szczegółowe wytyczne dotyczące badań sanitarno-epidemiologicznych oraz lista placówek dostępne są na naszej stronie internetowej.

Czy przy nowym zleceniu trzeba powtarzać badania?

Nie, jeśli zleceniobiorca posiada aktualne orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne i wykonuje ten sam rodzaj pracy. Orzeczenie nie jest przypisane do konkretnego pracodawcy, ale do rodzaju wykonywanych czynności. Dzięki temu można je wykorzystać w kolejnych miejscach pracy – np. osoba, która pracowała w jednej cukierni, może przejść do innego pracodawcy lub podjąć pracę u innym pracodawcą na tym samym stanowisku bez konieczności powtarzania badań, o ile wykonywane są te same obowiązki na określonym stanowisku.

Wyjątkiem są sytuacje, gdy zmieniają się warunki pracy lub stosunek pracy, a także w przypadku pracy osoby pozostającej jednocześnie u kilku pracodawców – wówczas konieczne może być uzyskanie nowego orzeczenia lekarskiego. W trakcie trwania stosunku pracy na określonym stanowisku nie ma potrzeby powtarzania badań, jeśli osoba wraca na samo stanowisko u tego samego pracodawcy w określonym czasie.

Badania lekarskie w praktyce kadrowej

Wielu zlecających – z ostrożności lub dla porządku w dokumentacji – kieruje zleceniobiorców na badania przy każdej nowej umowie. Nie jest to błędem, ale nie wynika z przepisów. Warto jednak pamiętać, że nadmiarowe badania generują koszty i formalności, które często są niepotrzebne.

Z punktu widzenia kadrowego kluczowe jest, by orzeczenie było:

• aktualne,
• odpowiadało rodzajowi pracy,
• i było przechowywane w dokumentacji zlecenia.

Aktualne orzeczenie lekarskie jest niezbędne do dopuszczenia do pracy pracownika, zgodnie z przepisami BHP. Brak ważnego orzeczenia uniemożliwia legalne wykonywanie pracy na danym stanowisku.

W przypadku odwołania od orzeczenia lekarskiego, termin na złożenie odwołania liczony jest od dnia złożenia wniosku.

Podsumowanie

Badania lekarskie przy umowie zlecenia nie zawsze są obowiązkowe, ale w wielu przypadkach są niezbędne z punktu widzenia prawa i bezpieczeństwa.

Najważniejsze zasady:

• Jeśli praca jest ryzykowna lub wymaga określonej sprawności – potrzebne są badania ogólne.
• Jeśli praca wiąże się z żywnością, dziećmi, pacjentami – obowiązkowe są badania sanitarno-epidemiologiczne.
• Orzeczenie sanitarne jest ważne bezterminowo i można z niego korzystać przy kolejnych zleceniach, o ile zakres obowiązków jest ten sam.
• Badania można wykonać w przychodni medycyny pracy, sanepidzie lub laboratorium, a koszt zwykle nie przekracza 200 zł.

Dla zlecających to inwestycja w bezpieczeństwo i pewność, że współpracują z osobą, która może wykonywać swoją pracę bez ryzyka dla zdrowia innych.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o badania lekarskie

1. Czy zleceniobiorca zawsze musi mieć badania lekarskie?

Nie. Obowiązek zależy od rodzaju pracy. Jeśli praca jest biurowa i nie stwarza ryzyka, badania nie są wymagane. Jeśli jednak wiąże się z zagrożeniem dla zdrowia lub bezpieczeństwa – badania są konieczne.

2. Czy książeczka sanepidowska jest obowiązkowa przy umowie zlecenia?

Tak, jeśli zleceniobiorca ma kontakt z żywnością, dziećmi, pacjentami lub materiałem biologicznym – niezależnie od rodzaju umowy.

3. Gdzie można zrobić badania sanitarno-epidemiologiczne?

W stacji sanitarno-epidemiologicznej (SANEPID), laboratorium lub przychodni medycyny pracy współpracującej z sanepidem.

4. Ile kosztują badania sanitarno-epidemiologiczne?

Najczęściej od 100 do 200 zł.

5. Jak długo trwa procedura badań sanitarno-epidemiologicznych?

Od 3 do 7 dni – w zależności od czasu oddania próbek i uzyskania wyników.

6. Czy orzeczenie sanitarne trzeba odnawiać?

Zazwyczaj nie. Orzeczenie jest bezterminowe, dopóki lekarz nie stwierdzi przeciwwskazań. Warto jednak zachować wyniki badań i orzeczenie w oryginale.

7. Czy przy nowym zleceniu trzeba robić badania lekarskie od nowa?

Nie, jeśli orzeczenie jest aktualne i dotyczy tego samego rodzaju pracy. Można posługiwać się nim u różnych zleceniodawców.

8. Kto płaci za badania lekarskie przy umowie zlecenie?

Z reguły zlecający, jeśli wymaga badań przed rozpoczęciem współpracy. Jeżeli zleceniobiorca wykonuje badania na własny użytek, może pokryć koszt samodzielnie.